Biểu cảm về cây sấu

"... Hà Nội mùa thu, mùa thu Hà Nội, mùa hoa sữa về, thơm từng cơn gió...”. Từ lâu, hoa sữa đã là một biểu tượng, một nét đẹp riêng của mùa thu Hà Nội mà hiếm nơi nào có được. Vào mùa hoa nở, dẫu ai có vô tình đến mấy cũng không khỏi xao xuyến hương hoa sữa ngọt ngào, để rồi mang vào kí ức thật nhiều kỉ niệm về những đêm thu khó phai mờ.

Cây hoa sữa không có mùa trút lá, chỉ lác đác rụng lá vàng nên cây luôn xanh tốt quanh năm. Hoa sữa nở vào dịp cuối thu, đầu đông - khi những tia nắng vàng ấm áp vẫn chan hoà trong từng kẽ lá xanh, khi từng con phố nhỏ đã dược trải một lớp lá vàng khô óng ả, khi những cơn gió heo may se lạnh đang dần đến. Hoa sữa nở không đơn lẻ mà kết thành từng chùm nhỏ, mang một màu trắng xanh tinh khiết, mộc mạc. Mỗi khi hoa rụng, dù chỉ khẽ lác đác thôi, những con phố bé như được phủ một lớp voan mỏng mịn màng với hương thơm thanh khiết, quyến rũ. Hoa sữa thường chỉ thơm về đêm, hương hoa quyện vào từng cơn gió, được gió đưa đẩy, len vào từng con phố, ngõ nhỏ. Chỉ cần đứng và cảm nhận, trong lòng ta bất giác thấy bồi hồi, nhưng tâm hồn thì thanh thản và dễ chịu lắm. Nhiều người nói, họ không thích hương hoa sữa, họ cảm thấy ngột ngạt với cái hương hoa hăng hắc, nồng nàn. Đúng, hoa sữa hắc, hoa sữa ngột ngạt nhưng nếu ta biết cảm nhận theo đúng cách, chắc chắn ta sẽ bị hương hoa sữa mê hoặc lúc nào không hay. Hoa sữa thơm nhẹ nhàng mà đằm thắm, ngọt ngào mà day dứt, dịu dàng mà đầy dai dẳng - đó là cảm nhận riêng của mỗi người về hương hoa sữa, nhưng không ai có thể phủ nhận, hoa sữa thật dễ dàng làm say đắm lòng người...

Tôi may mắn được sinh ra và lớn lên trên con phố Nguyễn Du nổi tiếng về hương hoa sữa mỗi độ thu qua, đông đến. Tuổi thơ tôi gắn liền với hàng hoa sữa trước nhà, gắn liền với cái hương vị nồng nàn của hoa sữa. Ngày còn bé, tôi đã từng thấy rất lạ và không hiểu sao cả gia đình tôi đều rất thích hoa sữa. Tôi nhớ ngày ấy, mỗi đêm thu, bố mẹ đều dắt hai chị em tôi đi bộ trên con phố trước nhà, để rồi cùng cảm nhận hương vị nồng nồng, hăng hắc mà ngọt ngào của hoa sữa. Và tôi đã lớn lên như thế, lớn lên với một tình yêu đặc biệt chỉ dành cho hoa sữa từ những ngày tôi chỉ là một cô bé... Bây giờ tôi đã lớn hơn, nhưng thói quen đi dạo mỗi đêm thu trên con phố trước nhà thì không thể rời bỏ. Mỗi đêm, một mình đi dạo trên con phố vắng yên tĩnh, trên cái góc nhỏ thân thương chỉ của riêng mình, tôi chun mũi mà hít cho căng tràn lồng ngực cái không khí lành lạnh mà trong lành, để cho hương hoa sữa ngọt ngào lan toả trong tâm hồn, thấm đượm mát lạnh trên làn da, vấn vương trên từng lớp quần áo. Nhưng hoa nở rồi cũng đến ngày lụi tàn, từng đêm hương hoa cứ nhạt dần, vị ngọt sâu lắng cũng chỉ còn thoang thoảng trong từng cơn gió đêm. Khi đó, cảm giác tiếc nuối đã lấp đầy tâm trí, bất chợt thấy thiếu một hương vị thân quen, cứ cảm thấy bồi hồi, bồn chồn, mong ước thời gian trôi qua thật nhanh để còn đến mùa hoa năm sau, để tôi lại được dịp chìm đắm trong hương vị nồng nàn, trong cái lạnh man mác của những cơn gió heo may sớm về...

Cuộc sống thành thị ngày nay ồn ào, tấp nập, đầy khói bụi và những toà nhà cao chọc trời. Bóng dáng những hàng hoa sữa xanh mướt dường như cũng mờ nhạt đi bên cạnh những trung tâm thương mại lộng lẫy ánh đèn. Hương hoa cô đơn lặng lẽ đượm vào hơi gió mùa mỏng manh, se sắt trên da, mơn man những nhớ thương và dỗi hờn như một đứa trẻ. Con người bị cuốn vào dòng cuộc sống vội vã, họ không còn thời gian để cảm nhận cái đẹp của hoa sữa. Nhưng hình ảnh về những hàng hoa sữa xưa trải dài thì mãi còn trong trái tim mỗi người con Hà Nội. Hoa sữa là kí ức, là kỉ niệm của mỗi người dân Hà Nội, là nét ấn tượng về mùa thu Hà Nội của những người khách xa về thăm Thủ đô, là nỗi nhớ da diết nhất của những người con phải rời xa mảnh đất Hà Nội dấu yêu, lập nghiệp tại những vùng đất cách xa Tổ quốc hàng vạn cây số... Hoa sữa đã trở thành một phần tuổi thơ của những người Hà Nội, là những nhớ nhung và hoài niệm của một lớp người xưa mà mỗi khi nhắc đến, trong lòng họ chỉ còn là những nỗi bâng khuâng, bồi hồi...

Tôi yêu những chùm hoa sữa bé nhỏ tinh khôi, giản dị mà lặng lẽ, yêu cái hương thơm xốn xang lòng người của hoa sữa. Tôi ước mùa hoa năm sau đến nhanh thật nhanh, để tôi lại có dịp được chìm đắm trong hương vị thân quen ấy một lần nữa. Nhớ lắm cái chất quyến rũ trong vẻ mộc mạc của hương sữa, phảng phất trong gió và đáng yêu vô cùng...

Hà Nội có nhiều con đường đẹp trồng sấu: Trần Phú, Hai Bà Trưng, Trần Hưng Đạo… nhưng nhiều và đẹp nhất vẫn là phố Phan Đình Phùng. Phố rộng, hai bên đường và chia đôi một bên vỉa hè, là ba dãy cây sấu gần trăm năm tuổi. Cao hai mươi, hai nhăm mét, gốc sần sùi những bạnh, những vè... ba dãy cây sấu đứng vững chãi, tỏa bóng mát bốn mùa. Trưa hè dù nắng đến mấy, nhìn từ đầu hay cuối phố cũng thấy những tàng cây xanh mát giao nhau, rợp tối cả con đường, khiến ai đi qua cũng muốn chầm chậm lại, để kéo dài thêm khoảng khắc mát mẻ, trong lành dưới những hàng cây.

Sấu là loài cây rất lạ, lá rất nhiều và xanh suốt bốn mùa. Cuối xuân, đầu hạ, cây sấu đồng thời vừa trút bỏ lá già, vừa thay lá non. Cứ mỗi trận gió, hàng ngàn chiếc lá vàng tươi lại lìa cành, bay phơi phới, đậu trên vai trên tóc người qua, dát vàng rực rỡ những vỉa hè phố cũ. Những năm cuối cấp phổ thông, đi học về trên con đường này, trò chơi ưa thích của chúng tôi là đuổi bắt những chiếc lá vàng bay. Có nhiều chiếc lá đã được cất vào thơ, ép vào trang lưu niệm. Con đường rắc đầy lá vàng ấy, khi xa Hà Nội, tôi nhớ đến nao lòng.

Rồi những chùm hoa sấu trăng trắng, nhỏ xinh hình cái chuông đã bật ra cùng với màu lá mới xanh non. Không thơm nồng nàn như hoa sữa, mùi hoa sấu thơm nhẹ, man mác mà thanh tao. Bây giờ, trẻ con không lấy chỉ xâu hoa rụng thành chuỗi đeo cổ nữa. Những bông hoa sấu rụng thành lớp mỏng, trắng cả gốc cây sau những trận mưa đầu hạ. Và một hôm nào đó, như theo lệnh chỉ huy của một nhạc trưởng, từ những vòm cây xanh, dàn nhạc ve bỗng đồng loạt cất lên bản giao hưởng mùa hè. Ấy là lúc Hà Nội bước vào mùa quả sấu.

Trước sấu rẻ lắm, một cân sấu chỉ dăm bảy ngàn đồng, câu “bọn trèo me, trèo sấu” có thời dùng mang tính miệt thị để chỉ những người vô gia cư trên đường Hà Nội. Một ngàn rưởi gốc sấu già trồng trên các đường phố, công viên của Hà Nội do công ty Công viên và cây xanh quản lý chỉ mang lại món thu nhập thêm không đáng kể cho công nhân. Dăm năm trở lại đây, sấu bỗng trở thành loại quả được giá, làm cho anh bạn tôi chợt nảy ra ý định trồng sấu để làm giàu.

Thiên nhiên thật kì diệu, cũng đất ấy, nắng ấy, gió ấy, sao có cây cho quả ngọt ngào, có cây lại cho vị chua như sấu. Cây sấu chua, chua cả từ cái lá, từ bông hoa bé xíu. Còn quả thì… Trời ơi, chỉ vừa nghĩ đến, nước miếng đã tứa ra khắp chân răng, vừa sợ, lại vừa thích. Chả thế mà có người lí giải cái tên quả sấu rằng: vì quả ăn chua quá, nhăn hết mặt mũi lại, xấu lắm, nên mới gọi là quả sấu.

Mùa này quả sấu còn non, chỉ nhỏ xinh như đầu ngón tay, cùi mỏng, vị chua nhè nhẹ, làm món sấu dầm đường tuyệt ngon. Ra chợ, một cân sấu giá mấy chục ngàn, nếu yêu cầu gọt vỏ, trả thêm tiền thì ngang giá một cân thịt lợn ngon. Đắt, nhưng người bán cũng không gọt xuể. Quả sấu bé, gọt xong một cân thì hỏng hết móng tay còn gì. Các mợ, các cô bây giờ thà mất thêm ít tiền, chứ không thích hỏng búp sen đâu. Mang sấu về, rửa sạch nhựa, lấy dao chích nhẹ một hình chữ thập vào quả, nông thôi, kẻo khi làm xong, quả sấu vỡ ra, không đẹp. Ngâm nước vôi khoảng một giờ cho bớt chua. Nước đường thắng lên, thả chút gừng cạo vỏ, đập dập cho thơm, đổ ào tất cả sấu vào, đảo lên rồi bắc ra ngay. Để lâu, quả sấu chín nhũn, coi như hỏng. Cứ ngâm sấu trong nước đường cho ngấm. Khi nào ăn, múc ra bát sứ trắng nhỏ, dùng đoạn cật tre cắt vát đầu xiên từng quả, ngậm hờ trên môi, khẽ mút lấy vị ngọt của đường, vị chua thanh của sấu, vị thơm của gừng, để cảm nhận hết nét thanh tao của món quà, bỗng thấy cái nóng nực của mùa hè giảm hẳn.

Công dụng chính của quả sấu là để nấu canh chua. Dù cái nắng hè có làm cho mệt mỏi, biếng ăn, nhưng bữa cơm có bát canh chua thịt nạc hay canh hến nấu với sấu, vẫn ngon miệng như thường. Rau muống luộc vớt ra, thả tiếp vào nồi dăm bảy quả sấu, nửa dầm làm canh, nửa cho vào bát nước mắm ớt thay chanh. Miếng cùi sấu dầm trong nước mắm, vừa cay, vừa mặn, vừa chua, ngon hơn cà pháo. Nhiều nhà nghiện sấu, lúc mùa rộ mua cả chục cân, giữ trong ngăn đá tủ lạnh, ăn dần.

Vãn mùa, trái sấu chín vàng thơm, vỏ lốm đốm nâu. Người ta tuyển chọn những trái to, ngon nhất để bán rong. Trên các con phố cổ, những lúc lang thang dạo xem quần áo, giày dép, thế nào cũng gặp các cô gái bưng những khay sấu vàng ươm, cắt xoáy trôn ốc rất khéo. Trông quả sấu vẫn tròn, nhưng cầm lên, lại giãn ra như cái lò so. Trái sấu vàng, ruột sấu hồng hồng, trong đính cái hạt nâu, điểm chút muối ớt đỏ; ngọt, chua, cay, mặn quyện vào nhau, mời gọi dịch vị ứa ra. Chẳng có mợ nào, cô nào cầm lòng được, lại bị ăn dỗ khối tiền.

Còn nữa, ai chẳng có một thời học sinh vô tư lự, đi xem phim cùng bạn bè, chia nhau những quả ô mai sấu màu nâu, phủ lớp áo cam thảo vàng. Món quà rẻ tiền đó, rưng rưng bao chua ngọt, mặn mà, thơm thảo. Giờ đây, bạn ở phương trời nào, có còn nhớ hay không?

Nhà văn Băng Sơn đã từng viết: “Máu người Hà Nội có vị sấu chua”. Vâng, có lẽ thế. Đã là người Hà Nội, ai chẳng mang trong mình tình yêu với vòm xanh cây sấu, da diết tiếng ve gọi về một trời nhớ thương, một trời kỉ niệm, xao xuyến lòng kẻ ở người đi…

Hà Nội của tôi đang vào mùa sấu.